Khi người trồng mía học cách nuôi đất

Bắt đầu từ một ruộng mía

Buổi sáng ở thôn Thanh Tân, xã Thanh Kỳ, những ruộng mía vẫn xanh trải dọc theo các sườn đồi. Nhìn từ ngoài đường, khó nhận ra ruộng nào đang được chăm theo cách cũ, ruộng nào đã bắt đầu chuyển sang hướng hữu cơ. Sự khác nhau nằm ở những việc người trồng làm mỗi ngày trên ruộng.

Chị Nguyễn Thị Sang có 1 ha mía, vụ 2026-2027 chị dành 5 sào để thử nghiệm cách chăm sóc theo hướng hữu cơ, phần diện tích còn lại vẫn sản xuất theo phương thức quen thuộc. Chị muốn tự mình nhìn thấy sự khác biệt rồi mới quyết định có chuyển cả ruộng hay không. Với người nông dân, một cách làm mới khó thuyết phục bằng những con số trên giấy, cây mía ngoài đồng mới là câu trả lời.

Trên phần ruộng thử nghiệm, chị Sang sử dụng phân hữu cơ, phân hữu cơ vi sinh, kết hợp chế phẩm sinh học; ruộng được theo dõi thường xuyên hơn để phát hiện sâu bệnh từ sớm, những phụ phẩm có thể tận dụng cũng được xử lý để đưa trở lại đồng ruộng. “Trước đây gia đình phụ thuộc nhiều vào phân hóa học. Sau khi được tập huấn, chúng tôi biết cách ủ và sử dụng phân hữu cơ vi sinh để bón cho cây”, bà Lê Thị Vinh, một hộ dân ở thôn Thanh Tân, chia sẻ. Theo bà Vinh, cách làm mới có thêm công đoạn nhưng đất tơi hơn, cây phát triển tốt và gia đình giảm được một phần chi phí đầu vào.

Những thay đổi ấy đang được thực hiện trên diện tích 27 ha tại hai thôn Thanh Tân và Hợp Tiến, với 55 hộ tham gia. Đây là diện tích mía canh tác theo hướng hữu cơ, chưa phải vùng sản xuất hữu cơ được chứng nhận. Điều đáng chú ý không nằm ở việc 27 ha là nhiều hay ít, mà ở chỗ người trồng mía bắt đầu nhìn xuống đất nhiều hơn. Nếu trước đây phân bón thường được tính chủ yếu theo nhu cầu của cây thì nay người dân được hướng dẫn bổ sung chất hữu cơ, sử dụng phân hữu cơ vi sinh, chế phẩm Trichoderma, đồng thời quản lý sâu bệnh theo hướng giảm phụ thuộc vào thuốc bảo vệ thực vật.

Phụ phẩm cũng được tính lại. Lá, thân và những vật liệu hữu cơ sau sản xuất được thu gom, xử lý, ủ với chế phẩm phù hợp rồi đưa trở lại đất. Những thứ trước đây có thể bỏ đi nay được xem như một nguồn vật chất có thể quay lại ruộng. Cách làm này cần thêm công sức, nhưng nếu duy trì được qua nhiều vụ sẽ giúp giảm lượng chất thải ngoài đồng, đồng thời bổ sung thêm chất hữu cơ cho đất.

Gia đình chị Sang cũng đang tính toán theo cách ấy. Trước đây, mỗi vụ gia đình phải dành khoảng 30 triệu đồng cho phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Trên phần diện tích chuyển sang hướng hữu cơ, chi phí được ghi nhận giảm khoảng một phần ba. Đây mới là kết quả của một hộ, chưa thể xem là mức chung cho cả mô hình, bởi điều kiện đất, lượng vật tư và công lao động của từng gia đình không giống nhau. Tuy vậy, với người trồng mía, việc giảm được một khoản chi trong khi cây vẫn sinh trưởng tốt là lý do để họ tiếp tục theo dõi.

Giữ đất để giữ sinh kế

Câu chuyện ở Thanh Kỳ không bắt đầu từ một thuật ngữ mới mà bắt đầu từ những câu hỏi rất quen thuộc của người làm ruộng: đất còn tốt không, cây có khỏe không, chi phí bỏ ra bao nhiêu và cuối vụ còn lại được bao nhiêu? Chỉ khác là những câu hỏi ấy đang được đặt cùng lúc, trong một phương thức sản xuất mà sức khỏe của đất được tính đến nhiều hơn.

Một ruộng mía nếu chỉ tính năng suất của một vụ sẽ khó thấy hết những gì đang diễn ra dưới đất. Đất bị khai thác liên tục, ít được bổ sung chất hữu cơ, người trồng sẽ phải tăng dần lượng vật tư đầu vào để duy trì năng suất, khi đó chi phí lại quay trở về với chính người sản xuất. Vì thế, trong cách làm mới, chuyện chăm đất được đặt cùng với chuyện chăm cây. Người dân được hướng dẫn sử dụng phân hữu cơ, phân hữu cơ vi sinh, vệ sinh đồng ruộng, vun gốc, theo dõi sâu bệnh và sử dụng chế phẩm sinh học khi cần; việc tận dụng phụ phẩm cũng được khuyến khích để giảm chất thải và bổ sung vật chất hữu cơ cho đất.

Đây là một phần trong dự án “Gieo mầm bền vững” do Tập đoàn ADM và Tổ chức World Vision International tại Việt Nam triển khai tại Thanh Hóa từ đầu năm 2026. Dự án thực hiện trong 18 tháng tại Hóa Quỳ, Yên Thọ và Thanh Kỳ, tập trung vào các phương pháp canh tác thân thiện với môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên, phục hồi đất và hướng dẫn người dân sản xuất hữu cơ, ủ phân hữu cơ. Tại Thanh Kỳ, UBND xã, Ban Quản lý Chương trình vùng Như Thanh và Lasuco phối hợp tổ chức tập huấn, hướng dẫn người dân thâm canh mía nguyên liệu theo hướng hữu cơ.

Nhưng lớp tập huấn chỉ là điểm bắt đầu. Sau đó, mọi thứ vẫn phải trở lại với ruộng mía, nơi người dân tự bỏ công làm, tự tính toán chi phí và tự theo dõi cây. Nếu cách làm mới giúp đất tốt lên, cây khỏe, chi phí hợp lý và sản phẩm có đầu ra thì họ sẽ tiếp tục; ngược lại, nếu không hiệu quả, người nông dân cũng là người nhận ra đầu tiên.

Đó là lý do chị Sang không chuyển cả 1 ha mía sang cách làm mới ngay trong một vụ. Chị giữ lại một phần diện tích để so sánh, cách nào phù hợp, ruộng nào cho hiệu quả tốt hơn thì gia đình sẽ tính tiếp. Cách thử ấy cũng là tâm lý khá phổ biến của nông dân khi đứng trước một phương thức sản xuất mới: không bỏ ngay cái cũ, nhưng dành một phần đất để kiểm chứng cái mới.

Với Thanh Kỳ, 27 ha mía hiện nay vì thế mới chỉ là bước đầu. Điều cần chờ đợi không phải một vụ mía đạt năng suất bao nhiêu, mà là sau vài vụ đất thay đổi thế nào, người dân có giảm được lượng phân, thuốc hóa học mà vẫn giữ được năng suất hay không, phụ phẩm có thực sự quay trở lại đồng ruộng và quan trọng hơn, cách làm ấy có đủ hiệu quả để người dân tiếp tục khi chương trình hỗ trợ kết thúc hay không.

Sản xuất theo hướng hữu cơ, vì thế, không đơn giản là đổi một loại phân hay giảm một loại thuốc. Nó đòi hỏi người trồng thay đổi cách nhìn về mảnh đất của mình. Ở Thanh Kỳ, sự thay đổi ấy đang bắt đầu từ những việc rất nhỏ trong từng ruộng mía: người trồng chịu khó theo dõi đất và cây hơn, phụ phẩm được giữ lại, phân hữu cơ được đưa vào ruộng, thuốc bảo vệ thực vật được tính toán kỹ hơn. Chưa thể nói những việc đó đã tạo nên một vùng sản xuất hữu cơ hoàn chỉnh, nhưng khi người trồng mía bắt đầu nghĩ đến sức khỏe của đất, họ cũng đang nghĩ đến sinh kế của chính mình cho những mùa sau.