Mỗi vùng đất một sản vật
Điều làm nên sức hấp dẫn của OCOP trước hết nằm ở sự đa dạng. Việt Nam có điều kiện tự nhiên, khí hậu, thổ nhưỡng và tập quán sản xuất khác nhau giữa các vùng miền. Chính sự khác biệt ấy tạo ra nguồn nguyên liệu phong phú để hình thành những sản phẩm đặc trưng.
Ở trung du và miền núi phía Bắc, thế mạnh thường gắn với chè, quế, hồi, mật ong, dược liệu, trái cây ôn đới và các sản phẩm chế biến từ nông sản bản địa. Chè Tân Cương của Thái Nguyên không đơn thuần là một loại đồ uống. Hương vị, màu nước, cách chế biến và văn hóa thưởng trà tạo nên dấu ấn riêng mà không dễ dàng sao chép ở nơi khác.
Tại Bắc Giang, vải thiều đã trở thành một biểu tượng nông sản. Cùng với quả tươi, ngày càng nhiều sản phẩm chế biến từ vải được phát triển, giúp kéo dài thời gian bảo quản và nâng cao giá trị. Ở vùng Tây Bắc, những sản phẩm từ mắc ca, sơn tra, mật ong, thịt trâu gác bếp, chè Shan tuyết, mận hâu, đào hay các loại thảo dược lại mang đậm đặc trưng của núi rừng và đời sống đồng bào dân tộc.
Xuôi về đồng bằng sông Hồng, sản phẩm OCOP gắn nhiều với làng nghề truyền thống, thực phẩm chế biến, nông sản chất lượng cao và sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Mỗi địa phương có thể bắt đầu từ một nguyên liệu quen thuộc, một nghề truyền thống hoặc một món ăn dân gian để xây dựng thành sản phẩm hàng hóa.
Miền Trung lại có lợi thế về biển, đặc sản địa phương, cây dược liệu, sản phẩm thủ công và những sản phẩm gắn với văn hóa lâu đời. Trong khi đó, Tây Nguyên nổi bật với cà phê, hồ tiêu, mắc ca, ca cao, mật ong, dược liệu và các sản phẩm chế biến sâu. Nam Bộ có thế mạnh về trái cây nhiệt đới, thủy sản, thực phẩm chế biến và nhiều sản phẩm gắn với hệ sinh thái sông nước.
Như vậy, OCOP không làm các vùng miền trở nên giống nhau. Ngược lại, giá trị của chương trình nằm ở việc khuyến khích mỗi địa phương tìm ra cái riêng, làm tốt cái riêng và biến cái riêng ấy thành lợi thế cạnh tranh.
OCOP không chỉ là một sản phẩm
Một sản phẩm OCOP có giá trị không chỉ bởi nguyên liệu tạo ra nó. Đằng sau sản phẩm là cả một chuỗi giá trị gồm vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất, chế biến, đóng gói, thương hiệu, thị trường và câu chuyện địa phương.
Một gói chè có thể trở nên khác biệt khi trên bao bì không chỉ có tên sản phẩm mà còn có thông tin về vùng chè, người trồng, phương thức canh tác và văn hóa trà. Một chai nước mắm có thể tạo dấu ấn khi người tiêu dùng biết nó được làm từ nguồn cá nào, ở vùng biển nào, bằng phương pháp truyền thống ra sao. Đó cũng chính là sự chuyển biến quan trọng của OCOP: từ tư duy “có gì bán nấy” sang tư duy “sản xuất sản phẩm mà thị trường cần, đồng thời giữ được bản sắc địa phương”.
Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến nguồn gốc, chất lượng và tính bền vững, câu chuyện phía sau sản phẩm trở thành một phần quan trọng của thương hiệu. Người mua không chỉ cần một sản phẩm ngon, đẹp hay tiện lợi; họ còn muốn biết sản phẩm đến từ đâu, ai làm ra và giá trị của nó đối với cộng đồng như thế nào.
Bản sắc địa phương trở thành lợi thế cạnh tranh
Trong nền kinh tế hàng hóa, sản phẩm càng dễ bị tiêu chuẩn hóa thì nguy cơ mất sự khác biệt càng lớn. Một sản phẩm nếu chỉ cạnh tranh bằng giá sẽ rất khó đứng vững trước áp lực của thị trường. OCOP mở ra hướng đi khác: cạnh tranh bằng chất lượng, bản sắc và câu chuyện vùng miền.
Cùng là mật ong nhưng mật ong rừng miền núi có thể có câu chuyện riêng về hệ thực vật, khí hậu và phương thức khai thác. Cùng là gạo nhưng gạo được sản xuất từ một vùng đất đặc biệt, gắn với giống lúa bản địa và quy trình canh tác bền vững có thể tạo ra giá trị cao hơn. Cùng là sản phẩm thủ công nhưng những hoa văn, kỹ thuật và chất liệu truyền thống của từng cộng đồng có thể tạo nên sự khác biệt không thể thay thế.
Vì vậy, xây dựng OCOP cũng là quá trình nhận diện lại những giá trị vốn có của nông thôn. Nhiều sản vật từng chỉ được sử dụng trong phạm vi gia đình hoặc bán ở chợ địa phương nay có cơ hội bước vào các hệ thống phân phối hiện đại, thương mại điện tử và thị trường du lịch.
Từ sản phẩm đến thương hiệu của vùng đất
Một sản phẩm OCOP thành công có thể trở thành “đại sứ” của địa phương. Khi du khách đến Thái Nguyên, họ nghĩ đến chè; đến Bắc Giang có thể tìm mua vải thiều; đến Tây Nguyên muốn thưởng thức cà phê; đến các vùng ven biển tìm kiếm những sản phẩm thủy sản, nước mắm và đặc sản biển.
Đây là mối liên hệ rất quan trọng giữa OCOP với du lịch nông nghiệp, du lịch cộng đồng và phát triển kinh tế địa phương. Một sản phẩm đặc trưng có thể kéo theo nhu cầu tham quan vùng nguyên liệu, trải nghiệm quy trình sản xuất, tìm hiểu văn hóa và mua sản phẩm tại chỗ.
Khi đó, giá trị không còn dừng lại ở một món hàng. Một vùng chè có thể trở thành điểm du lịch; một làng nghề có thể trở thành không gian trải nghiệm; một vùng dược liệu có thể kết hợp với du lịch sinh thái; một trang trại nông nghiệp có thể trở thành điểm giáo dục và nghỉ dưỡng. OCOP vì thế có khả năng tạo ra chuỗi giá trị mới cho nông thôn, trong đó sản phẩm - con người - văn hóa - cảnh quan - du lịch hỗ trợ lẫn nhau.
Nâng chất lượng để giữ sự khác biệt
Tuy nhiên, sự khác biệt vùng miền chỉ thực sự trở thành giá trị kinh tế khi được chuyển hóa thành chất lượng và thương hiệu. Không thể chỉ dựa vào tên địa phương hay câu chuyện truyền thống để duy trì sức cạnh tranh lâu dài.
Các chủ thể OCOP cần quan tâm hơn đến tiêu chuẩn chất lượng, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, thiết kế bao bì, bảo vệ thương hiệu, chuyển đổi số và mở rộng thị trường. Đặc biệt, cần chú trọng chế biến sâu để giảm phụ thuộc vào việc bán nguyên liệu thô.
Cùng với đó là xây dựng vùng nguyên liệu ổn định. Một sản phẩm muốn phát triển bền vững không thể dựa vào nguồn nguyên liệu nhỏ lẻ, thiếu kiểm soát. Hợp tác xã cần trở thành hạt nhân liên kết nông dân với doanh nghiệp, nhà khoa học và thị trường.
Chuyển đổi xanh cũng cần được đặt trong quá trình phát triển OCOP. Sản xuất tiết kiệm nước, giảm sử dụng hóa chất, tận dụng phụ phẩm, sử dụng bao bì thân thiện môi trường và phát triển kinh tế tuần hoàn sẽ giúp sản phẩm đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường trong nước và quốc tế.
Để mỗi sản phẩm kể được câu chuyện quê hương
OCOP suy cho cùng không phải cuộc chạy đua xem địa phương nào có nhiều sản phẩm hơn, mà là quá trình tìm kiếm và nâng cao giá trị những gì đặc trưng nhất của mỗi vùng đất. Mỗi sản phẩm OCOP cần trả lời được những câu hỏi tưởng như đơn giản: Sản phẩm này đến từ đâu? Có gì khác biệt? Ai làm ra? Giá trị nào của địa phương được gửi gắm trong đó? Và tại sao người tiêu dùng nên lựa chọn sản phẩm này thay vì một sản phẩm tương tự?
Khi trả lời được những câu hỏi ấy bằng chất lượng thực tế, OCOP sẽ vượt khỏi phạm vi của một chương trình phát triển sản phẩm nông thôn để trở thành động lực xây dựng thương hiệu địa phương.
Trong tương lai, lợi thế của OCOP Việt Nam không chỉ nằm ở số lượng sản phẩm được công nhận, mà ở khả năng tạo ra những thương hiệu có sức sống lâu dài. Mỗi sản phẩm là một câu chuyện; mỗi vùng miền là một bản sắc; và khi bản sắc được nâng lên thành thương hiệu, những giá trị tưởng như bình dị của nông thôn có thể trở thành nguồn lực lớn cho phát triển kinh tế xanh, kinh tế nông thôn và hội nhập thị trường.
